Καίτη Χιωτέλλη - Παπαδιαμάντης προσιτὸς στὶς νεότερες γενιές

Πηγή: ἐφημ. Ἐλευθεροτυπία, Βιβλιοθήκη, Παρασκευὴ 29 Ἀπριλίου 2011

Ἡ ἰδιαίτερη καὶ μοναδικὴ γραφὴ τοῦ Ἀλέξανδρου Παπαδιαμάντη κάνει διστακτικὸν ὅποιον σκεφτεῖ νὰ ἐπέμβει μὲ ὁποιονδήποτε τρόπο στὰ κείμενά του. Ἀκόμα κι ἂν εἶναι «μιὰ μερικὴ προαίρεση καλή», ὅπως ἡ προσφορὰ ἑνὸς μέρους τοῦ ἔργου του μὲ τρόπο προσιτὸ σὲ παιδιὰ καὶ νέους, ἀκόμα κι ἂν ἕνα τέτοιο ἐγχείρημα τὸ θεωρήσει κανεὶς ὡς «κάποιο χρέος ποὺ ἔχει νὰ ἐκπληρώσει» ἀπέναντι στὶς νεότερες γενιές, καὶ πάλι δὲν παύει νὰ εἶναι τόλμημα.

Τὸ καίριο ἐρώτημα εἶναι ἂν σὲ μιὰ τέτοια προσπάθεια διασώζεται κάπως ὁ Παπαδιαμάντης. Ὅσοι τὸν γνωρίσαμε καὶ τὸν ἀγαπήσαμε ἀπὸ τὰ παιδικά μας χρόνια μέσα ἀπὸ τὰ διηγήματά του, κρατᾶμε ἀκόμη αὐτὴ τὴ μαγεία ποὺ ἀσκοῦσε πάνω μας ἡ κάθε ἱστορία του, δεμένη ἀξεδιάλυτα μὲ τὸν τρόπο τῆς γραφῆς του. Τὸ ἐρώτημα, λοιπόν, (ποὺ τίθεται καὶ γενικότερα γιὰ τὴ δυνατότητα μετάφρασης λογοτεχνικῶν καὶ ἰδιαίτερα ποιητικῶν κειμένων) παραμένει: μπορεῖ κανεὶς νὰ παρέμβει σ᾿ αὐτὴ τὴν ὀργανικὴ ἐκφραστικὴ ἑνότητα, χωρὶς νὰ ἀλλοιώσει ἀναγκαστικὰ καὶ τὴν ἑλκτικὴ καὶ ὑποβλητική της δύναμη;

Ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, σὲ μιὰ ἐποχὴ σὰν τὴ δική μας, ὅπου ἡ εὔκολη πρόσβαση στὴν εἰκόνα, σὲ βάρος τῆς δημιουργικῆς λειτουργίας τῆς ἀνάγνωσης, κινδυνεύει νὰ ἔχει ἀσύλληπτες συνέπειες στὴν πνευματικὴ καὶ διανοητικὴ ἀνάπτυξη τῶν νέων γενεῶν, καὶ ὅπου ἡ διαθέσιμη λογοτεχνία σπάνια προσφέρει οὐσιαστικὴ τροφὴ ἢ κάποιον ἐπιτέλους προσανατολισμὸ μέσα σὲ μιὰ γενικευμένη κατάσταση σύγχυσης, δὲν εἶναι κρίμα τέτοια μεγάλα κεφάλαια τῶν Γραμμάτων μας, ὅπως τὰ ἔργα τοῦ Παπαδιαμάντη, νὰ μένουν ἄγνωστα, καὶ ἑπομένως ἀνενεργά, στὴ διαμόρφωση καὶ στὴν καλλιέργεια τῶν παιδιῶν καὶ τῶν νέων μας;

Τὸ ἔργο ὅποιου καταπιάνεται μὲ τὴ μετάφραση, ἢ τὴ μεταφορὰ σὲ ἁπλούστερη γλώσσα, τῶν παπαδιαμαντικῶν κειμένων θὰ πρέπει προφανῶς νὰ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς προσπάθειας συγκερασμοῦ τῶν δύο αὐτῶν ἀπαιτήσεων. Ὁ νεαρὸς ἀναγνώστης θὰ πρέπει νὰ ἔχει μπροστά του κείμενα κατανοητά, καλογραμμένα, σὲ γλώσσα ρέουσα καὶ ζωντανὴ καὶ σὲ ὕφος ἑλκυστικὸ καὶ ὁδηγητικό του ἐνδιαφέροντός του πρὸς τὴν ἀναζήτηση καὶ τὴν ἀνακάλυψη τοῦ πρωτότυπου (κάτι ποὺ πολὺ διευκολύνεται μὲ τὴν ἀντικριστὴ παράθεση τῶν δύο κειμένων). Γιατί τὰ καινούργια αὐτὰ κείμενα θὰ πρέπει νὰ εἶναι ὅσο γίνεται πιὸ παπαδιαμαντικά, νὰ κρατοῦν κάτι ἀπὸ τὸ ἄρωμα τῶν γραπτῶν τοῦ Παπαδιαμάντη, ν᾿ ἀφήνουν μιὰ γεύση Παπαδιαμάντη.

Προκειμένου νὰ ἐπιτευχθεῖ κάτι τέτοιο, δὲν θὰ ἀρκοῦσε βέβαια ἡ ἐφαρμογὴ κάποιων γενικῶν μεταφραστικῶν ἀρχῶν, ἰδιαίτερα γιὰ λογοτεχνικὰ καὶ ποιητικὰ κείμενα. Ἡ ἐξοικείωση μὲ τὸν τρόπο γραφῆς τοῦ συγγραφέα, ἡ ἀναγνώριση τῶν ἀναφορῶν του, ἡ ἀκριβὴς ἑρμηνεία ἑνὸς λεξιλογικοῦ πλούτου χωρὶς χρονικὰ ὅρια καὶ προπάντων ἡ διείσδυση στὸ πνεῦμα τοῦ ἴδιου τοῦ δημιουργοῦ, ποὺ διαποτίζει ἀπ᾿ ἄκρη σ᾿ ἄκρη τὸ ἔργο του, θὰ ἦταν μερικὲς ἀπὸ τὶς στοιχειώδεις προϋποθέσεις γιὰ τὴν κατὰ τὸ δυνατὸν ἐπαρκῆ ἔκβαση τῆς συγκεκριμένης μεταφραστικῆς περιπέτειας.

Πιὸ πρακτικά, θὰ χρειαζόταν μιὰ στενὴ παρακολούθηση τοῦ πρωτότυπου, ἀποδίδοντας τὸ κατὰ περίπτωση εἴτε χωρὶς ἀλλαγὲς εἴτε μὲ μόνο τὶς ἐντελῶς ἀπαραίτητες, ἐπεξηγηματικὲς ἢ ὑπαγορευμένες ἀπὸ τὶς δομικές, μορφολογικὲς καὶ ἄλλες ἀπαιτήσεις τῆς σύγχρονης γλώσσας. Θὰ ἔπρεπε νὰ ἐπισημαίνονται προσεκτικά τα σχήματα λόγου (εἰκόνες, προσωποποιήσεις, μεταφορές, παρομοιώσεις, συνωνυμίες, πλεονασμοί, λιτότητες, ἡ εἰρωνεία, τὸ ὀξύμωρο σχῆμα, τὸ χιαστὸ καὶ πολλὰ ἄλλα), καὶ εἴτε νὰ διατηροῦνται, ὅπου γίνεται, ἀναλογικὰ εἴτε ν᾿ ἀποδίδονται κατὰ περίπτωση ἀντίστοιχα.

Χαρακτηριστικὸ στοιχεῖο στὴ γλώσσα τοῦ Παπαδιαμάντη ὅπως καὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ εἶναι ἡ χρήση μετοχῶν, ποὺ δὲν γίνεται παρὰ ν᾿ ἀποδίδονται περιφραστικὰ στὴ σύγχρονη γλώσσα. Μὲ τὴν προϋπόθεση ὅτι θ᾿ ἀναγνωρίζεται ὁ ρόλος τῆς κάθε μετοχῆς μέσα στὴν πρόταση, ὥστε αὐτὸς ν᾿ ἀναφαίνεται στὴν ἀπόδοση, ἂν δηλαδὴ σημαίνει τὸν τρόπο, τὴν αἰτία, τὸν σκοπὸ ἢ μιὰ κατάσταση, πράγμα καθόλου αὐτονόητο στὴν πρώτη ματιά.

Περιφραστικὰ ἐπίσης θὰ χρειαζόταν ν᾿ ἀποδίδονται καὶ πολλοὶ χρόνοι ρημάτων, ὅπως ὁ παρατατικός, ὁ μέλλοντας, κάποτε καὶ ὁ ἐνεστώτας, ἐνῶ οἱ παθητικὲς διατυπώσεις σχεδὸν κατὰ κανόνα θὰ ἦταν καλὸ νὰ μετατρέπονται σὲ ἐνεργητικές, μὲ τὴ σχετικὴ ἀναδόμηση τῆς φράσης.

Ἰδιαίτερη προσοχὴ θὰ ἔπρεπε νὰ δίνεται στὰ διαλογικὰ μέρη τῶν κειμένων, ὅπου καταγράφεται φωνητικὰ ὁ ἰδιωματικός, λαϊκὸς ἢ λόγιος, προφορικὸς λόγος. Ἡ ἀπόδοση θὰ μποροῦσε νὰ γίνεται μὲ γνώμονα τὴν ἀνεμπόδιστη ἀνάγνωση καὶ παράλληλα τὴ διατήρηση τοῦ ὕφους τῆς ὁμιλίας τοῦ κάθε προσώπου, ὥστε ἡ εἰκόνα του νὰ μὴν ἀλλοιώνεται μὲ λέξεις ἢ τύπους γραμματικοὺς ποὺ θὰ ἠχοῦσαν παράταιρα στὰ χείλη του.

Οἱ λεξιλογικὲς δυσκολίες θὰ μποροῦσαν ν᾿ ἀντιμετωπίζονται μὲ τέτοιον τρόπο ὥστε ν᾿ ἀναφαίνεται ἡ ἑνότητα τῆς γλώσσας μᾶς μέσα ἀπὸ τὰ στάδια τῆς ἐξέλιξής της. Θὰ μποροῦσε νὰ γίνεται μιὰ προσπάθεια νὰ διατηροῦνται, σὲ ὁρισμένες περιπτώσεις, αὐτούσιες οἱ λέξεις τοῦ Παπαδιαμάντη, ἀκόμα κι ἂν μοιάζουν σὰν παροπλισμένες στὸ ἐν χρήσει νεανικὸ λεξιλόγιο, φτάνει νὰ βρίσκονται σ᾿ ἕνα λεξικὸ τῆς νεοελληνικῆς. Ὁποὺ τὸ πρωτότυπο κείμενο παραπέμπει στὸ γλωσσάρι, θὰ μποροῦσε νὰ δίνεται μιὰ σύντομη ἐπεξήγηση μέσα σὲ παρένθεση ἀμέσως μετὰ τὴ λέξη.

Τὸ μακροπερίοδό της γραφῆς θὰ ἦταν καλὸ ν᾿ ἀντιμετωπίζεται κατὰ περίπτωση. Νὰ διατηρεῖται ὅπου θὰ ἦταν δυνατὸν νὰ διατηρηθεῖ χωρὶς νὰ προκύπτουν προβλήματα στὴν κατανόηση, ἢ νὰ ἐπιχειρεῖται μιὰ ἐπέμβαση, κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνώδυνη.

Τὸ πιὸ σημαντικό, βέβαια, στὸ ὁποῖο θὰ ἔπρεπε νὰ ἀποβλέπουν καὶ ὅλα τα προηγούμενα, θὰ ἦταν νὰ διατηρεῖται στὸ ἀκέραιο τὸ πνεῦμα τοῦ συγγραφέα. Νὰ μὴν εἰσχωροῦν παρανοήσεις καὶ παρερμηνεῖες ξένες πρὸς τὶς προθέσεις του. Γιατὶ μέσα ἀπὸ τὶς περιγραφὲς ἑνὸς κόσμου ποὺ φεύγει, μέσα ἀπὸ τὸ ζωντάνεμα γραφικῶν τύπων τοῦ νησιοῦ του ἢ τῆς Ἀθήνας, ἀναδύεται μιὰ στάση ζωῆς, ἕνας τρόπος νὰ βλέπει κανεὶς γεγονότα, ἀνθρώπους καὶ καταστάσεις. Πῶς βιώνεται, γιὰ παράδειγμα, ἡ μετοχὴ στὴν ἀνθρώπινη κοινότητα, ἡ συμπάθεια στὶς σχέσεις τῶν ἀνθρώπων μεταξύ τους, μὲ ὅλα τα ποικίλα δεινά τους στὴ ζωὴ καὶ στὴν ἄβυσσο τῆς ψυχῆς τους, πῶς ἀσκεῖται ἡ ἐλευθερία τῆς ἐπιλογῆς ἀνάμεσα στὸ ἀληθινὸ (τὸ αὐθεντικό, τὸ γνήσιο) καὶ τὸ ψεύτικο (τὸ κάλπικο). Μιὰ στάση ζωῆς σμιλεμένη μέσα ἀπὸ αἰῶνες παράδοσης καὶ πολιτισμοῦ, στέρεη καὶ πάντα πολύτιμη. Θησαυρὸς ποὺ μποροῦν νὰ τὸν ἀνακαλύψουν καὶ οἱ καινούριες γενιὲς μέσα στὶς ἱστορίες τοῦ μεγάλου συγγραφέα μας καὶ νὰ χαροῦν τὴν κριτικὴ καὶ ποιητικὴ συνάμα σκέψη του, κάποτε ἐκπληκτικὰ ἐπίκαιρη, τὸ χιοῦμορ καὶ τὴν ἀπαράμιλλη ἐκφραστική του τέχνη.

Τὰ παραπάνω εἶναι μιὰ συντομευμένη συναγωγὴ ἐμπειριῶν, ὕστερα ἀπὸ τὴν ἀνταπόκριση στὴν πρωτοβουλία τοῦ ἐκδοτικοῦ οἴκου Ἄγκυρα νὰ ἐκδώσει μερικὰ διηγήματα τοῦ Παπαδιαμάντη μὲ τὰ πρωτότυπα κείμενα καὶ τὴ μεταφορά τους σὲ ἁπλούστερη γλώσσα γιὰ παιδιὰ καὶ νέους, πέντε χριστουγεννιάτικα τὸ 2001, καὶ ὀχτὼ ἄλλα, ποικίλου περιεχομένου, τὸ 2002.