Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος - Συνοπτικὸ σημείωμα γιὰ τὸν μεταφραστὴ Παπαδιαμάντη

Πηγή: Ἐφημ. Ἐλευθεροτυπία, Βιβλιοθήκη, Παρασκευὴ 29 Ἀπριλίου 2011

Ὁ Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος εἶναι φιλόλογος, ἐπιμελητὴς τῶν Ἁπάντων του Παπαδιαμάντη

Δημοσιογράφος μεταφραστής, αὐτὸ ἦταν τὸ ἐπάγγελμα ποὺ ἄσκησε ὁ Παπαδιαμάντης. Οἱ ἐγκυρότατες καὶ καθόλου ὑπερβολικὲς μαρτυρίες συγχρόνων του λογίων μᾶς βεβαιώνουν ὅτι καθημερινὰ ἀπὸ τὰ χέρια του περνοῦσε πολλὴ μεταφραστικὴ δουλειά. Ποτὲ δὲν θὰ μάθουμε ποιὸς ἀκριβῶς ἦταν ὁ ὄγκος της.

Ὁ εὐσυνείδητος Γ.Κ. Κατσίμπαλης στὴν προσεκτική του παπαδιαμαντικὴ βιβλιογραφία ἀναγράφει μόλις 16 μεταφράσεις, ἀπὸ τὶς ὁποῖες «Ἡ Χαλιμὰ» δὲν εἶναι δική του. Οἱ πίνακες παπαδιαμαντικῶν μεταφράσεων τοῦ Γ. Βαλέτα εἶναι πολὺ ἐκτενέστεροι, δυστυχῶς ὅμως ἀναξιόπιστοι. Μολονότι οἱ μελετητὲς τοῦ μεταφραστῆ Παπαδιαμάντη εἶναι εὐάριθμοι, οἱ σχετικὲς ἔρευνες προχώρησαν μὲ ταχὺ ρυθμὸ τὰ τελευταῖα χρόνια. Ἕνα μεγάλο μέρος τῶν μελετημάτων, ποὺ ἀφοροῦν τὸ μεταφραστικὸ ἔργο τοῦ σκιαθίτη διηγηματογράφου, ἔχει δημοσιευτεῖ στὰ 9 τεύχη τῶν Παπαδιαμαντικῶν Τετραδίων, ἰδιαίτερα στὸ 7ο (Ἀφιέρωμα στὸν μεταφραστὴ Παπαδιαμάντη, ἄνοιξη 2006, σελίδες 208).

Εἶναι περίεργο ὅτι ὁ Παπαδιαμάντης, ὅσο θυμοῦμαι, δὲν κάνει λόγο γιὰ καμιά του μετάφραση, οὔτε κἂν γιὰ τὸν Βίον τοῦ Χριστοῦ ἢ τὶς κυριολεκτικὰ ἐπίπονες τῶν Ἱστοριῶν τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ Gordon καὶ τοῦ Finlay. Φαίνεται νὰ μὴ δίνει σημασία ἀκόμη καὶ στὸ Ἔγκλημα καὶ Τιμωρία. Ὡστόσο θὰ ἔλθει κάποτε καιρὸς ποὺ οἱ μεταφράσεις του, ἀκόμη καὶ ὅσες ἔχουν χαρακτήρα καθαρὰ δημοσιογραφικό, θὰ θεωρηθοῦν ἀναπόσπαστο τμῆμα τῶν Ἁπάντων του.

Πρέπει νὰ τονιστεῖ ἰδιαίτερα ὅτι ὁ Παπαδιαμάντης εἶναι ἀνυπότακτος μεταφραστής. Οἱ μεταφραστικές του ἐλευθερίες, ὅταν δὲν πρόκειται γιὰ ἱστορικὰ ἔργα, εἶναι μεγάλες, συχνὲς καὶ ἀπροσδόκητες, προπάντων στὶς περιπτώσεις ποὺ τὸν ἐνοχλοῦν οἱ θεολογικὲς ἀντιλήψεις τοῦ μεταφραζόμενου συγγραφέα. Ἂν οἱ ἐπεμβάσεις του στὸν Βίον τοῦ Χριστοῦ, γραμμένον ἀπὸ ἀγγλικανὸ ἱερέα, εἶναι αὐτονόητες, τουλάχιστον γιὰ τὸν ἴδιο, οἱ βίαιες μεταβολὲς ποὺ ἐπιφέρει σὲ λογοτεχνικὰ κείμενα -χαρακτηριστικὸ παράδειγμα Οἱ δίδυμοι τοῦ Οὐρανοῦ τῆς Σάρας Γκρὰντ- σημαίνουν ἀσφαλῶς κάτι περισσότερο, ποὺ ὅμως δὲν θὰ συζητήσουμε ἐδῶ.

Πόσους παράδες πιάνει ὁ μεταφραστὴς Παπαδιαμάντης; Ὁ τάχιστος τῶν λόγων: ὅσους σχεδὸν καὶ ὁ διηγηματογράφος. Γιὰ τὸ μυθιστόρημα τοῦ Hall Caine καλὸς γνώστης τῆς ἀγγλικῆς λογοτεχνίας καὶ τῆς ἑλληνικῆς εἶπε: «Ὁ Παπαδιαμάντης δὲν μετέφρασε τὸ The Manxman - ἔγραψε τὸν Μαξιώτη!» Θὰ πρόσθετα: «Μεταμορφώνοντας τὴ νῆσο Μὰν σὲ Σκιάθο». Μεταφραστικὴ προδοσία; Μπορεῖ, ἀλλὰ εὐλογημένη.

Ἑνὸς λοιπὸν μεταφραστῆ τέτοιας λογῆς ἔχουν ἐκδοθεῖ ἀπὸ τὸ 1989 ὡς τὶς μέρες μας οἱ ἑξῆς μεταφράσεις, ὅλες φροντισμένες φιλολογικά: Ταρταρίνος ὁ ἐκ Ταρασκῶνος τοῦ Ἀλφ. Δωδὲ (Ἑστία), Γερὰ σώματα διὰ τὰ ἀγόρια καὶ τὰ κορίτσια μας τοῦ Οὐίλιαμ Μπλαίκη (Ε.Λ.Ι.Α.), Τὸ Ἔγκλημα καὶ ἡ Τιμωρία, τοῦ Θ. Δοστογέφσκη (Ἰδεόγραμμα), Ἑνὸς ἑκατομμυρίου λιρῶν χαρτονόμισμα τοῦ Μάρκου Τουαὶν (Λήθη), Ἀργοναυτικαὶ διηγήσεις τοῦ Μπρὲτ Χάρτ -διηγήματα ἀμερικανικά, μεταξύ των ὁποίων καὶ τὰ αὐτόχρημα παπαδιαμαντικὰ «Οἱ ἐξόριστοι τοῦ Πόκερ Φλάτ», «Ἡ καλὴ τύχη τοῦ Ρώριν Κάμπ» καὶ «Ὁ ἀφερέγγυος»- (Λήθη), Ἡ εὕρεσις τῆς γυναικὸς τοῦ Λώτ, τοῦ Ἄλφρ. Κλὰρκ (Ἁρμός), Ἡ Νέα Οὐτοπία καὶ ἄλλα εὐθυμογραφήματα τοῦ Τζέρομ Κ. Τζέρομ (Ἁρμός), Ὁ βίος τοῦ Χριστοῦ τοῦ Φρείδ. Φάρραρ (Δόμος), Τέσσαρα διηγήματα τοῦ Ἀντωνίου Παύλοβιτς Τσέχωφ (Δόμος), Ἡ κληρονομία τοῦ Guy de Maupassant (Δόμος), Ὁ Μαξιώτης τοῦ Χὼλλ Κέιν (Ἴνδικτος), Ὁ ἰατρὸς Ραμὼ τοῦ G. Ohnet (Π. Κυριακίδης), ἡ δίτομη Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ Γ. Φίνλεϋ (Ἵδρυμα τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων γιὰ τὸν Κοινοβουλευτισμὸ καὶ τὴ Δημοκρατία) καὶ ὁ Ἀόρατος τοῦ Ε.Τ. Οὐέλλς (Κίχλη).

Μέσα στὸ παπαδιαμαντικὸ ἔτος 2011 θὰ ἐκδοθοῦν, σὺν Θεῷ, ἡ Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ Γόρδωνος (Μ.Ι.Ε.Τ.), Ὁ Πύργος τοῦ Δράκουλα τοῦ Μπρὰμ Στόουκερ (Κίχλη) καὶ ἡ Ἀριέττα τοῦ Φρ. Κοππέ. Τὸ φθινόπωρο θὰ γίνει τὸ Γ´ Διεθνὲς Συνέδριο γιὰ τὸν Ἀλέξανδρο Παπαδιαμάντη, μὲ κεντρικὸ θέμα «Παπαδιαμάντης μεταφράζων καὶ μεταφραζόμενος».

Γιὰ τοὺς φίλους τῆς παλαιότερης ἀγγλικῆς λογοτεχνίας: στὸ 7ο τεῦχος τῶν Παπαδιαμαντικῶν Τετραδίων ἀναδημοσιεύεται ἀπὸ τὸ Ἄστυ τοῦ 1901 ἡ σχεδὸν ἄγνωστη νουβέλα τοῦ Κίμπλιγκ «Ἡ παράδοξος ἱππηλασία τοῦ Μόρρουβη Τζῶκες».