Λάκης Παπαστάθης - Το τεμαχισμένο αριστούργημα

Πηγή: Ἐφημ. Ἐλευθεροτυπία, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 16 Ἰουλίου 2011

Ἐπιμέλεια ἀφιερώματος «τὸ ἄγγιγμα τοῦ Σκιαθίτη»: Μισὲλ Φάις

Τὰ 160 χρόνια ἀπὸ τὴ γέννηση τοῦ Ἀλέξανδρου Ἐμμανουὴλ Παπαδιαμάντη καὶ τὰ 100 χρόνια ἀπὸ τὸν θάνατό του εἶναι ἁπλῶς ἡ ἀφορμὴ γιὰ νὰ ξαναθυμηθοῦμε τοὺς ἡδεῖς γρίφους τῆς γραφῆς του.

Ἡ νέα στήλη «Τὸ ἄγγιγμα τοῦ Σκιαθίτη» ἀπευθύνθηκε σὲ 25 δημιουργοὺς μιᾶς μεγάλης ἐκφραστικῆς βεντάλιας (πεζογράφους, ποιητές, δοκιμιογράφους, ἐπιμελητές, μεταφραστές, ἠθοποιούς, σκηνοθέτες θεάτρου καὶ κινηματογράφου, μουσικούς, εἰκαστικούς, ἀρχιτέκτονες κ.λπ.) ζητώντας τους τὸ ἄγγιγμα τοῦ οἰκεία ἀπόμακρου Σκιαθίτη στὸ ἔργο τους, στὴ μνήμη τους, στὴν ἁπλὴ καθημερινότητα.

Ἔτσι, συγκεντρώσαμε κείμενα, πέραν τῶν ἁγιογραφικῶν ἢ ἀντι-ἁγιογραφικῶν προσλήψεων τοῦ Παπαδιαμάντη· κείμενα ποὺ ἀντανακλοῦν τὸ πρόσωπο καὶ τὴ φωνή, δηλαδὴ τὴ ζωντανὴ παρουσία τοῦ σπουδαίου εὐρωπαίου διηγηματογράφου, μέσα ἀπὸ ἐκμυστηρευμένες στιγμές τους στὸ μυθικὸ παπαδιαμαντικὸ σύμπαν· κείμενα-ψηφίδες μιᾶς ἀναγνωστικῆς κοινότητας, μιᾶς ἀναγνωστικῆς παραμυθίας, μιᾶς ἀναγνωστικῆς ἀναδημιουργίας.

Ἡ Φόνισσα πρωτοδημοσιεύεται στὸ δεκαπενθήμερο περιοδικὸ Παναθήναια σὲ ἕντεκα συνέχειες. Ἀπὸ τὶς 15 Ἰανουαρίου ἕως τὶς 15 Ἰουνίου 1903. Ἕνα ἀπόσπασμα κάθε δεκαπέντε ἡμέρες. Τακτικά, χωρὶς καμιὰ ἀναβολή. Ξεκινάει μὲ ἑπτὰ δίστηλες σελίδες ὡς πρῶτο καὶ κύριο θέμα τοῦ περιοδικοῦ. Στὸ ἴδιο τεῦχος, Μαρτζώκης, Μεριμέ, Νιρβάνας, φιλοσοφικὰ καὶ ἱστορικὰ δοκίμια. Ὑπάρχει καὶ μιὰ ὁλοσέλιδη ζωγραφιὰ τοῦ Γύζη, ποὺ ἀπεικονίζει ἕναν Σάτυρο νὰ μαθαίνει χορὸ σὲ μικρὰ γυμνὰ κορίτσια. Μικρὰ κορίτσια; Ἐπίτηδες τὴν ἔβαλαν; Ἤθελαν μήπως νὰ ὑποβάλουν κάποια σχέση μὲ τὰ κορίτσια τῆς Φραγκογιαννούς; Ἡ παρουσία τοῦ Γύζη συνδυάζεται μὲ μία ἐπιστολὴ ἐκ Κωνσταντινουπόλεως, στὴν ὁποίαν διαβάζουμε πὼς μία κυρία ζήτησε ἀπὸ τὸν σύζυγόν της νὰ ἀγοράσει «τὴν Δόξαν τοῦ Γύζη μας. Ἂς ἔρθει ἡ φωτεινὴ εἰκὼν νὰ δοξάσει τὸν λόφον μας ἐδῶ εἰς τὸ Πέραν».

Τὸ δεύτερο ἀπόσπασμα εἶναι στὴν ἔνατη σελίδα καὶ ἀποτελεῖται ἀπὸ πεντέμισι σελίδες. Πορφύρας, Βελλιανίτης, Ἀλεξάνδρα Παπαδοπούλου καὶ κριτικὴ τοῦ Ξενοπουλου -ἐπιφυλακτικὴ- γιὰ τὸν Ψυχάρη. Τὸ περιοδικὸ διενεργεῖ ἔρανο γιὰ τὴν προτομὴ τοῦ Σολωμοῦ. Ὁ Ἰωάννης Γρυπάρης προσφέρει 10 δρχ. καὶ ἡ Ἀλεξάνδρα Παπαδοπούλου 15.

Τὸ τρίτο ἀπόσπασμα τῆς Φόνισσας ἀποτελεῖται ἀπὸ ἕξι σελίδες καὶ εἶναι τὸ τρίτο θέμα καθὼς ξεφυλλίζεις τὸ περιοδικό. Κείμενο τοῦ Ν. Ἐπισκοπόπουλου γιὰ τὸν Ζολά, μετάφραση ἀπὸ τὸν Γ. Καλοσγοῦρο του πέμπτου ἄσματος ἀπὸ τὴν Κόλαση τοῦ Δάντη. Ἱστορικὰ κείμενα καὶ πληροφορίες γιὰ τὶς ἀνασκαφὲς στὴν Κρήτη ἀπὸ τὸν Ἔβανς.

Τὸ τέταρτο καὶ πέμπτο ἀπόσπασμα εἶναι σαφῶς ὑποβαθμισμένα. Στὶς 15 Μαρτίου τοῦ 1903 ἡ Φόνισσα ὑπάρχει μόνο μὲ δύο σελίδες. Στὴν τελευταία σελίδα διαβάζουμε πὼς «ὁ κύριος Κωστὴς Παλαμᾶς ἀνέγνωσε πρὸ ἡμερῶν εἰς στενὸν κύκλον φίλων τὸ πεντάπρακτον δράμα του ἡ Τρισεύγενη. Ἡ ἐντύπωσις τοῦ ἔργου ὑπῆρξε ἀρίστη!»

Στὶς 31 Μαρτίου ἀρχίζει ἡ μεγάλη ἔρευνα τοῦ περιοδικοῦ γιὰ τὴ γλώσσα, ποὺ θὰ συνεχιστεῖ σὲ πολλὰ τεύχη. Εἶναι φανερὸ πὼς μονοπωλεῖ τὸ ἐνδιαφέρον τοῦ ἐκδότη. Ὡστόσο ἡ Φόνισσα ὑπάρχει στὶς πίσω σελίδες τῶν τριῶν ἑπόμενων τευχῶν μὲ τὸ ἕκτο, ἕβδομο καὶ ὄγδοο ἀπόσπασμα.

Στὶς 15 Μαΐου κυριαρχεῖ ἡ δημοσίευση ἐκτεταμένου ἀποσπάσματος ἀπὸ τὴν Τρισεύγενη τοῦ Παλαμᾶ. Τὸ ἔνατο ἀπόσπασμα τῆς Φόνισσας ἐκτείνεται μόνο σὲ δυόμισι σελίδες.

Στὶς 31 Μαΐου κυριαρχεῖ καὶ πάλι ὁ Παλαμᾶς μὲ τὶς ἀπόψεις του γιὰ τὴ γλώσσα καὶ στὶς τελευταῖες σελίδες δημοσιεύεται ἕνα πολὺ συγκινητικὸ σημείωμα ἀπὸ τὸν Ξενόπουλο γιὰ τὸν Βουτυρᾶ. Τὸ προτελευταῖο ἀπόσπασμα τῆς Φόνισσας εἶναι ἕκτο στὴ σειρὰ τῶν θεμάτων τοῦ περιοδικοῦ.

15 Ἰουνίου 1903. Ἡ Φόνισσα τελειώνει μὲ τὶς τελευταῖες ἐξήμισυ σελίδες. Ἐπιτέλους ἀκούγεται ... «εἰς τὸ ἥμισυ τοῦ δρόμου, μεταξύ της θείας καὶ τῆς ἀνθρωπίνης δικαιοσύνης». Στὸ ἴδιο τεῦχος δημοσιεύονται ἀσπρόμαυρες εἰκόνες τοῦ Θεοτοκόπουλου ποὺ νιώθεις πὼς δημιουργοῦν, σὰν ἀπὸ μυστικὸ δρόμο ἄλλης παράδοσης καὶ ἄλλης ἐποχῆς, μιὰ κάπως ρευστὴ ἀλλὰ ἔντονη συνάντηση μὲ τὸ ἔργο τοῦ Παπαδιαμάντη. Σὰν νὰ τονίζουν μὲ ἄγνωστους ἤχους τὴ σιωπὴ τοῦ τέλους τῆς Φόνισσας.

Στὶς ἕντεκα συνέχειες δὲν ὑπάρχει κανένα σχόλιο γιὰ τὴ Φόνισσα.

Στὴν ἔρευνα γιὰ τὴ γλώσσα δὲν ζητήθηκε ἡ γνώμη τοῦ Παπαδιαμάντη. Ἴσως ἔνιωθαν οἱ ὑπεύθυνοι τοῦ περιοδικοῦ πὼς ἡ ἀπάντησή του κρυβόταν στὴν ἴδια τὴ Φόνισσα ποὺ δημοσιευόταν στὶς διπλανὲς σελίδες.

Ξαναδιαβάζοντας τὴ σήμερα, κομμάτι κομμάτι, δὲν μπορεῖς νὰ ἀναπαραστήσεις τὴ λειτουργία τοῦ ἀναγνώστη τοῦ 1903. Γιατὶ ἐσὺ γνωρίζεις τὸν θρύλο τοῦ ἔργου, ξέρεις περίπου τί ἔχει ἐπενδυθεῖ σ᾿ αὐτό, 108 χρόνια τώρα, καὶ ἔχεις διαβάσει τὸ τρομερὸ φινάλε. Ἐνῶ ἐκεῖνος; Ζοῦσε τὴν ἐξέλιξη τῆς ἀφήγησης μὲ κενὰ δεκαπέντε ἡμερῶν. Τί συνέβαινε σ᾿ αὐτὲς τὶς δεκαπέντε μέρες μέσα του; Σκεφτόταν τὸ ἀπόσπασμα ποὺ εἶχε διαβάσει καὶ προετοιμαζόταν γιὰ τὸ ἑπόμενο; Περίμενε τὸ ταχυδρομεῖο -ἂν ἦταν συνδρομητὴς τῶν Παναθηναίων- ἢ πήγαινε στὸ κιόσκι νὰ ἀγοράσει τὸ τεῦχος λαχταρώντας τὴ συνέχεια; Μόλις τὸ ἄνοιγε ἀγνοοῦσε ὅλα τα ἄλλα κείμενα καὶ ἔψαχνε τὴ Φόνισσα; Ἢ μήπως δὲν συνέβαινε αὐτὸ καὶ τὸ ἀριστούργημα γεννιόταν σιγὰ-σιγά, τὸ πρῶτο ἑξάμηνο τοῦ 1903, χωρὶς νὰ πολυγίνεται ἀντιληπτὴ ἡ σημασία του; Ἐνῶ ξεκίνησε σὰν λογοτεχνικὸ γεγονὸς στὴν πρώτη σελίδα, ὁ διευθυντὴς καὶ ἰδιοκτήτης Κίμων Μιχαηλίδης, στὰ ἑπόμενα τεύχη τὸ ἔριχνε στὶς πίσω σελίδες. Μήπως τότε γιὰ τοὺς ἀναγνῶστες τοῦ περιοδικοῦ, ὁ Μαρτζώκης, ὁ Σκίπης, ὁ Πορφύρας καὶ τόσοι ἄλλοι ποὺ σήμερα σχεδὸν ἔχουν σβήσει ἦταν ἐξίσου σημαντικὲς ἀξίες τῆς λογοτεχνίας μας;

Ὁ Παῦλος Νιρβάνας πάντως -τακτικὸς συνεργάτης καὶ κριτικός του περιοδικοῦ- θὰ πήγαινε νὰ συναντήσει μὲ τὸ Κόδακ του τὸν Παπαδιαμάντη στὴν Δεξαμενή, θὰ τὸν φωτογράφιζε καὶ θὰ μιλοῦσε γιὰ τὴ Φόνισσα τρία χρόνια μετά.