Στέλιος Συρμόγλου - Ὁ πασχαλινὸς Παπαδιαμάντης

Ἄρθρο στὸ www.statesman.gr 20 Ἀπριλίου 2011

Ὁ συντάκτης εἶναι δημοσιογράφος, πανεπιστημιακός

«Ἤναψαν τὰς λαμπάδας κι ἐξῆλθον ὅλοι
εἰς τὴν ὕπαιθρον νὰ ἀκούσωσιν τὴν Ἀνάστασιν.
Γλυκείαν καὶ κατανυκτικὴν Ἀνάστασιν
ἐν μέσῳ τῶν ἀνθούντων δένδρων,
ὑπὸ ἐλαφρᾶς αὔρας σειομένων εὐωδῶν θάμνων
καὶ τῶν λευκῶν ἀνθέων τῆς ἀγραμπελιᾶς…»

Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης

Ψάλτης τῆς Πασχαλιᾶς ὁ Παπαδιαμάντης, μᾶς πρόσφερε εὐαίσθητες σελίδες σχετικὲς μὲ τὴν πασχαλινὴ πανδαισία κὰ τὴ λειτουργικὴ λαμπρότητα, ὅπως ἐμβιώνονταν ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες τῶν ἀρχῶν τοῦ 20ου αἰώνα. Ὅλοι γνωρίζουμε πὼς ἡ πένα τοῦ Παπαδιαμάντη εἶναι γλαφυρή, λυρική, συγκινησιακή, βαθιὰ ἀνθρώπινη καὶ ἔντονα θρησκευτική. Ἡ θρησκευτικότητα τοῦ μεγάλου διηγηματογράφου εἶναι, ἴσως κάποτε παγανιστική, ἐμπνευσμένη περισσότερο ἀπὸ τὴ λαϊκὴ εὐσέβεια καὶ λιγότερο ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῆς Ἀποκάλυψης, παρὰ τὴν πλήθουσα μαρτυρία τῶν λειτουργικῶν κειμένων τῆς Ὀρθόδοξης παράδοσης.

Ὁ Παπαδιαμάντης, ὡστόσο, εἶναι βαθὺς χριστιανός, γνήσιο τέκνο τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ γνώστης τῶν ἀρχῶν της. Ἀναθρεμμένος ἀπὸ τὴ λαϊκὴ εὐσέβεια, ὑπῆρξε λογοτεχνικός της ὑμνωδὸς ἀλλὰ καὶ μάρτυρας. Τὰ χριστουγεννιάτικα διηγήματά του θὰ συναρπάσουν, οἱ πασχαλινές του διηγήσεις θὰ λαμπρύνουν τὶς συνειδήσεις καὶ θὰ ἀναβαπτίζουν τὶς φθαρμένες μας ὑποστάσεις στὰ νήματα τῆς πίστης, τῆς ἀγάπης καὶ τῆς ἐλπίδας. Ὁ πασχαλινὸς Παπαδιαμάντης ἀρκεῖται στὴν ἐπιφάνεια ἀλλὰ ταυτόχρονα ὑπαινίσσεται τὸ πνεῦμα τῆς Ἀνάστασης. Οἱ «παιδικὲς πασχαλιὲς» ποὺ μᾶς μεταφέρουν στὴν ἐξοχὴ ὑπὸ τὸ φῶς τῆς πάλλουσας φύσης καὶ τῶν ἔξοχων ἀποχρώσεων τῆς ἄνοιξης, αἰωνίζουν τὸ πνεῦμα τῆς παιδικότητας, μυοῦν στὰ μυστικά των θρησκευτικῶν συγκινήσεων.

Ἐμβαθύνοντας ἔτσι στὰ πασχαλινὰ διηγήματα τοῦ ἀλησμόνητου Σκιαθίτη διηγηματογράφου, εἰσδύουμε στὸ πνεῦμα τῆς Ἀνάστασης, ὄχι ὡς ἁπλοὶ θεατὲς ἢ ἀναγνῶστες, ἀλλὰ ὡς ζῶσες συνειδήσεις ποὺ ἐκζητοῦν τὸ ἀπόλυτο καὶ τὴν πληροφορία τῆς ζωῆς τῆς αἰώνιας στὴν ἔνσαρκη καὶ ἔγχρονη κατάσταση.

Προβάλλει πρῶτα ὁ περίγυρος, ἡ ἀνοιξιάτικη φύση, ἡ χαρά, τὸ πανηγύρι τῶν λουλουδιῶν, τὰ «ἀνθοῦντα δένδρα», οἱ «σειόμενοι θάμνοι», ὁ μυστικὸς ψίθυρος τὸ παντός. Ἔτσι ἡ θρησκευτικὴ συνείδηση ἐνωτίζεται τὸ μυστήριο τῆς Παρουσίας τοῦ Θείου, τοῦ Ἀπεριχώρητου. Ὡστόσο, καὶ στὶς ἔκπαγλες παγανιστικὲς ἐλλάμψεις ὅλων των λαῶν ὑπάρχουν παρόμοιες πληροφορίες ποὺ στάθηκαν στὴν ἀφετηρία ποιητικῶν, φιλοσοφικῶν καὶ εὐρύτερης προοπτικῆς πνευματικῶν ἐμπνεύσεων καὶ δημιουργιῶν. Σ᾿ αὐτὸ τὸ ἐπίπεδο ὁ Παπαδιαμάντης συνεχίζει τὴν παράδοση τῶν διηγούμενων καὶ ἀναδιηγούμενων τὴν ἱερὴ μαγεία τὴν ὁποία ἀσκεῖ ἡ Μητέρα Γῆ στὴ διαμόρφωση τοῦ θρησκευτικοῦ βιώματος.

Ὁ διηγηματογράφος Παπαδιαμάντης, ὅμως προχωρεῖ περισσότερο, γιατὶ ἐγγίζει τὴ συγκεκριμένη μαρτυρία τοῦ χριστιανικοῦ μηνύματος, ὅπως ἐκφράζεται στὸν παιδικὸ κόσμο, στοὺς πιστούς, στοὺς κληρικούς, στὰ λειτουργικὰ κείμενα τῆς Ὀρθοδοξίας. Καὶ ἐδῶ μὲ τὴν πρώτη ματιά, τὸ προχώρημα δὲν εἶναι οὐσιαστικό, ἀφοῦ ἡ περιγραφὴ ὁσοδήποτε πηγαία, ἔντεχνη καὶ ὑποβλητική, ἀναπαράγει τὰ ἀδόμενα καὶ τὰ κουόμενα κάθε χρόνο κατὰ τὶς μέρες τῆς λαμπρηφόρας Ἀνάστασης. Εἶναι τὰ πασχαλινὰ διηγήματα τοῦ λογοτέχνη, δημιουργήματα ἁπλῶν ἐξάρσεων καὶ συγκινήσεων ποὺ ἀγνοοῦν τὶς βαθύτερες ἐκζητήσεις τῆς θρησκευτικῆς συνείδησης καὶ μάλιστα κατὰ τὶς «στιγμὲς» τῆς ἱερῆς συνάντησης μὲ τὸν Ἀναστημένο.

Ἂς μὴν εἴμαστε ὑπερβολικὰ ἀπαιτητικοί. Ὁ Παπαδιαμάντης εἶναι ψάλτης τῆς ὡραιότητας, ὅπως τὴν προσέλαβε ἡ ἀνεπιτήδευτη συνείδησή του κατὰ τὴν ἀναστροφή της μὲ τὸ πνεῦμα τῆς παράδοσης.

Ἀπομένει τὸ πνεῦμα τῆς ἀναστάσιμης πληροφορίας, τὸ μυστικὸ κάλλος τῆς Ἀνάστασης, ἡ ἀπόλυτη ἐγγύτητα μὲ τὴ ζωή, ὅπως μᾶς προσφέρεται ἀπὸ τὸν κόσμο τῆς θρησκευτικῆς ἀποκάλυψης. Ἡ ἔσχατη, ὅμως, στιγμὴ τῆς προσωπικῆς συνάντησης δὲν προσφέρεται οὔτε μὲ τὶς πνευματικότερες ἀκολουθεῖες, ἂν δὲν ἐξέλθει πληρωμένη ἡ προσωπικὴ συνείδηση. Ὁ Σκιαθίτης κοσμοκαλόγερος ἄδει, ὑπαινίσσεται, γρηγορεῖ καὶ θυμίζει στοὺς ἀναγνῶστες του τὸ μήνυμα τοῦ θρησκευτικοῦ μυστηρίου.

Ὅσο ἡ ἱστορικότητα φθείρει καὶ διαφθείρει τὶς ἐσώτατες πληροφορίες τῆς συνείδησης, ἐξαιτίας τοῦ ἔγχρονα φυσιούμενου Ἐγώ, τόσο οἱ ἁπλὲς ὑπομνήσεις τοῦ ἰσχύοντος εἶναι ἱκανὲς νὰ ὁδηγήσουν στὴν Ἀνάβλεψη καὶ στὴν Ἀνακαίνωση. Αὐτὸ εἶναι, ἐξάλλου, τὸ πνεῦμα τῆς πασχαλινῆς πανδαισίας. Ὁ ἀχὸς τῶν προχριστιανικῶν μυστηρίων πληροφοροῦν ἀμυδρὰ μὰ ἔντονα, πὼς ἡ ἀνθρώπινη φύση εἶναι διαμόνια, διαμονιώδης, οὐράνια. Τὸ χριστιανικὸ μυστήριο, ἰδωμένο στὴν ἔσχατη ἔκφρασή του, στὴν Ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ πληροφορεῖ καὶ ἀποπληροφορεῖ, φωτίζει τὴν ἱστορία τῶν ψυχῶν ὡς ἱερὴ πληροφορία καὶ ταυτόχρονα, ἀνάγει στὴν αἰώνια θέα καὶ κοινωνία, ὡς θεήλατη ἀποπληροφορία. Ἀνάγει στὸν ἀκοίμητο «τόπο» τῆς διαρκοῦς ἐπιφάνειας καὶ ἀποκάλυψης, μὰ συνάμα κατάγει στὴ χώρα τῶν στεναγμῶν καὶ τοῦ ἄγχους, ὡς ἔγχρονη μαρτυρία τοῦ Ὑπερούσιου. Δὲν ἀποϊστορικοποιεῖ τὴ συνείδηση, δὲν ἀρνεῖται τὴν ἔγκοσμη κατάστασή της, ἀλλὰ προχωρεῖ περισσότερο. Πληρώνει τὸ ἔγκοσμο καὶ τὸ ἔγχρονο μὲ τὸ ὑπερούσιο πλήρωμα τῆς Ἄσπιλης Ζωῆς. Κομίζει τὴ μακαριότητα καὶ αἰχμαλωτίζει φιλάνθρωπα τὸ πάθος. Πάθος τοῦ πάθους ἡ Ἀνάσταση, θὰ προκαλεῖ τὴν ἱστορικὴ συνείδηση καὶ οἱ εὐθύνες σιγηλὰ τὸ δρόμο τῆς ἱερῆς κοινωνίας, τοῦ προσώπου μὲ τὸ ἀπόλυτο πρόσωπο.