Βαγγέλης Χατζηβασιλείου - Ὁ ἀόρατος μεταφραστής

Τὴν πρώτη μετάφραση τοῦ διάσημου μυθιστορήματός του Η. G. Wells «Ὁ ἀόρατος ἄνθρωπος» στὴν Ἑλλάδα ἔκανε, ἀνώνυμα, ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Τώρα βρίσκεται στὰ βιβλιοπωλεῖα

Πηγή: Ἐφημ. Ἐλευθεροτυπία, Ἑπτά, Σάββατο 3 Ἀπριλίου 2010

Τί σχέση ἔχει ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης μὲ τὴ λογοτεχνία τῆς ἐπιστημονικῆς φαντασίας καὶ τοῦ τρόμου; Καὶ πῶς μπορεῖ νὰ συνδέεται μὲ ἕναν συγγραφέα ὅπως ὁ Η. G. Wells καὶ τὸ διάσημο μυθιστόρημά του «Ὁ ἀόρατος ἄνθρωπος», ποὺ ἔθρεψε γενεὲς ἐπὶ γενεῶν ἀναγνωστῶν καὶ μεταφραστῶν, ἀλλὰ καὶ συγγραφέων ἢ καλλιτεχνῶν;

Ὁ Παπαδιαμάντης ὑπῆρξε σὲ ἀνύποπτο χρόνο ὁ ἀνώνυμος πρῶτος μεταφραστὴς τοῦ «Ἀόρατου ἀνθρώπου» στὴν Ἑλλάδα. Ἕνας μεταφραστὴς μὲ φαντασία, ἐπινοητικότητα, χιοῦμορ καί, τὸ κυριότερο, ἔντονα σαρκαστικὴ διάθεση. Αὐτὸ τουλάχιστον δείχνει ἡ σημερινὴ ἔκδοση τοῦ κειμένου του ἀπὸ τὴν «Κίχλη», σὲ ἐπιμέλεια τῶν Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου καὶ Λαμπρινῆς Τριανταφυλλοπούλου, ποὺ ἔκαναν πρὸ τετραετίας λόγο γιὰ τὸ εὕρημά τους (μὲ ἕνα δημοσίευμα στὸ περιοδικὸ «Νέα Ἑστία»), ἐνῶ ἡ ὑπόθεση εἶχε ἐντοπιστεῖ ἤδη ἀπὸ τὸ 1987 ἀπὸ τὴν Ἑλένη Ἰ. Δαμβουνέλλη (μὲ ἀνακοίνωσή της στὸ περιοδικὸ «Διαβάζω»).

Χρησιμοποίησε τὴ γαλλικὴ ἔκδοση

Τί ἀκριβῶς, ὅμως, συμβαίνει μὲ τὴ μετάφραση τοῦ «Ἀόρατου ἀνθρώπου»; Ἐπαγγελματίας μεταφραστής, ὁ Παπαδιαμάντης ἐργάστηκε ἐπὶ χρόνια μὲ καλὲς ἀμοιβὲς στὸν ἀθηναϊκὸ Τύπο, μεταφέροντας στὴ χυμώδη καὶ ὁλοζώντανη καθαρεύουσά του τοὺς πιὸ διαφορετικοὺς συγγραφεῖς: ἀπὸ Οὐίλιαμ Μπλέικ καὶ Φιοντὸρ Ντοστογέφσκι μέχρι Μὰρκ Τουέιν καὶ Ἀλφὸνς Ντοντέ. Συχνὰ ὁ Παπαδιαμάντης, ὅπως καὶ ἄλλοι ἐπαγγελματίες τῆς ἐποχῆς, ἀπέφευγε νὰ ὑπογράψει τὴ δουλειά του, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ βρισκόμαστε σήμερα μπροστὰ σὲ μιὰ πληθώρα λανθανόντων μεταφραστικῶν του δειγμάτων, τὰ ὁποῖα ἔχουν μόλις ταυτιστεῖ καὶ περιλαμβάνουν ἀπὸ Ἀντον Τσέχοφ, Μπρὰμ Στόουκερ καὶ Τζέρομ Κ. Τζέρομ μέχρι Ἔρ. Σιέγκεβιτς, Ρ. Κίπλινγκ καὶ Λόρδο Βύρωνα.

Ὁ «Ἀόρατος ἄνθρωπος» τοῦ Χέρμπερτ Τζὸρτζ Οὐὲλς πρωτοδημοσιεύτηκε στὰ ἀγγλικὰ τὸ 1897, ἐνῶ ἡ γαλλική του μετάφραση κυκλοφόρησε τὸ 1901: αὐτὴν χρησιμοποίησε καὶ ὁ Παπαδιαμάντης γιὰ τὴν ἀπόδοση τοῦ «Ἀόρατου ἀνθρώπου» στὴν ἀθηναϊκὴ ἐφημερίδα «Τὸ Ἄστυ», τὸν Ἰούλιο καὶ τὸν Αὔγουστο τῆς ἴδιας χρονιᾶς. Ὅπως παρατηροῦν στὸ ἐπιλογικὸ σημείωμα τῆς ἔκδοσής τους, οἱ Τριανταφυλλόπουλοι, ὁ Παπαδιαμάντης μετέφραζε τόσο ἀπὸ τὰ γαλλικὰ ὅσο καὶ ἀπὸ τὰ ἀγγλικά (πράγμα ἀσυνήθιστο γιὰ τὴν ἀθηναϊκὴ διανόηση τῶν ἀρχῶν τοῦ 20οῦ αἰῶνα), ἀλλὰ εἶναι προφανὲς πὼς ἡ διεύθυνση τῆς ἐφημερίδας εἶχε στὰ χέρια της καὶ τοῦ παρέδωσε τὴ γαλλικὴ μετάφραση.

Ἐξετάζοντας τὸ κείμενο τῆς ἀνώνυμης μετάφρασης, οἱ ἐπιμελητὲς ὁδηγήθηκαν στὸ συμπέρασμα γιὰ τὸν δράστη τοῦ ἀπ᾿ αὐτὸ ποὺ οἱ φιλόλογοι ὀνομάζουν «ἐσωτερικὰ τεκμήρια»: γλωσσικὲς καὶ ὑφολογικὲς ἀποδείξεις, μὲ ἄλλα λόγια, ποὺ πιστοποιοῦν τὶς ὑποθέσεις ἐργασίας τῆς ἐπιστημονικῆς ἔρευνας. Στὴν περίπτωση εἰδικῶς τοῦ Παπαδιαμάντη δὲν ἰσχύουν μόνο τα ἐσωτερικὰ τεκμήρια (τὸ ἀπαραγνώριστο ἐκεῖνο στύλ, τὸ ὁποῖο ἐπιτρέπει τὴ χρησιμοποίηση τοῦ σκιαθίτικου ἰδιώματος διανθισμένου μὲ τὰ διαμάντια μιᾶς ἐντελῶς προσωπικῆς καθαρεύουσας), ἀλλὰ καὶ ἐξωτερικὲς μαρτυρίες, ὅπως ἡ δημόσια ὁμολογία τοῦ «Ἄστεως» γιὰ τὴ μεταφραστική του συνεργασία μὲ τὸν συγγραφέα.

Πίσω ἀπὸ τὴ διαστροφή, τὸ ὅραμα

Μὲ ἀμφίθυμη στάση ἀπέναντι στὶς κατακτήσεις τῆς τεχνολογίας τοῦ καιροῦ τοῦ (ἐν προκειμένω τὶς ἀκτίνες Ρέντγκεν), ὁ Οὐέλς, ὁ ὁποῖος στὴ «Μηχανὴ τοῦ χρόνου» (1895) καὶ στὸ «Νησὶ τοῦ δόκτορος Μορὸ» (1896) ἀναλογίζεται τὶς πιθανὲς συνέπειες ἀπὸ ἕνα ταξίδι στὸν χρόνο ἢ ἀνησυχεῖ γιὰ τὰ γενετικὰ πειράματα (μετάλλαξη τῶν ζώων σὲ ἀνθρώπους), βάζει τὸν ἥρωα τοῦ Γκρίφιν σὲ μιὰ ἐξαιρετικὰ βασανιστικὴ θέση: ἀπὸ τὴ μιὰ μεριὰ εἶναι ἕνας σπουδαῖος ἐπιστήμονας, ποὺ ἔχει ἐκπληρώσει τὸν προαιώνιο πόθο τοῦ ἀνθρώπου νὰ γίνει ἀόρατος, ἀπὸ τὴν ἄλλη εἶναι ἕνα ἀποθηριωμένο τέρας, ποὺ σκορπᾶ χαιρέκακα τὸν ἄπιαστο πανικό του, ξεσηκώνοντας ὁλόκληρες πολιτεῖες μὲ τὰ φονικά του ἔνστικτα. Ὁ ἀόρατος ἄνθρωπος θὰ χάσει, βέβαια, πανηγυρικὰ τὸ παιχνίδι, ὅμως ὁ Οὐὲλς δὲν θὰ πάψει μέχρι τὴν τελευταία στιγμὴ νὰ δείχνει πὼς πίσω ἀπὸ τὴν ἐξαχρείωση καὶ τὴ διαστροφὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀργοσαλεύει (ἔστω καὶ γιὰ πάντα ἀκυρωμένο) ἕνα ὑψηλὸ ἐπιστημονικὸ ὅραμα.

Σὲ πλήρη συνεννόηση μὲ τὸ πνεῦμα τοῦ Οὐέλς, ὁ Παπαδιαμάντης θὰ ἐμφυσήσει στὸ ἑλληνικὸ κείμενο τὸ ζοφερὸ κλίμα τοῦ πρωτότυπου, διαφυλάσσοντας, ὡστόσο, ἰδίως γιὰ τὰ πρῶτα κεφάλαια τοῦ βιβλίου, καὶ μιὰ διάθεση μαύρης κωμωδίας, ποὺ προσφέρει στὴ σημερινή μας ἀνάγνωση μιὰ σπάνια, ἔστω καὶ κυνικὰ νοτισμένη νοστιμιά. Ἡ ἔκδοση συνοδεύεται, ἐκτὸς ἀπὸ τὸ σημείωμα τῶν ἐπιμελητῶν, ἀπὸ ἕνα ἰδιαιτέρως κατατοπιστικὸ ἐπίμετρο τῆς Πέγκυς Καρπούζου γιὰ τὸ συνολικὸ ἔργο τοῦ Οὐέλς, ἐνῶ τὰ σχέδια, ποὺ θυμίζουν τὸν τρόπο εἰκονογράφησης τῶν μυθιστορηματικῶν μεταφράσεων τοῦ 19ου αἰῶνα, ἀνήκουν στὴν Εὔη Τσακνιᾶ.