Λαμπρινὴ Κουζέλη - Τὰ πολλὰ πρόσωπα τοῦ Παπαδιαμάντη

Ἀναδείχθηκαν σὲ συζήτηση ποὺ ἔγινε τὸ βράδυ τῆς Δευτέρας 6 Ἰουνίου 2011 στὸ Μέγαρο Μουσικῆς

Πηγή: Ἐφημ. Τὸ Βῆμα, 6 Ἰουνίου 2011

Ὁ Παπαδιαμάντης τῆς ἠθογραφίας ἀλλὰ καὶ τοῦ θεάτρου, τοῦ σχολείου καὶ τῆς μετάφρασης, ὁ πολιτικὸς καὶ ὁ ψυχαναλυόμενος, ὁ φανερὸς καὶ ὁ κρυφός, ὁ χιουμορίστας καὶ ὁ πολιτικός, ὄψεις τοῦ σύνθετου καὶ ἀνεξάντλητου φαινομένου Παπαδιαμάντη παρουσιάστηκαν στὴ συζήτηση μὲ θέμα «Ὁ ἐπίκαιρος Παπαδιαμάντης» τὴν ὁποία διοργάνωσε «Τὸ Βῆμα» μὲ ἀφορμὴ τὴν κυκλοφορία ἀπὸ τὴν ἐφημερίδα τῶν Ἁπάντων του Παπαδιαμάντη σὲ φιλολογικὴ ἐπιμέλεια τοῦ Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου καὶ σὲ συνεργασία μὲ τὶς ἐκδόσεις Δόμος. Στὴ συζήτηση συμμετεῖχαν ὁ Σταῦρος Ζουμπουλάκης, διευθυντὴς τοῦ περιοδικοῦ Νέα Ἑστία, ἡ ἠθοποιὸς Λυδία Κονιόρδου, ὁ συγγραφέας Μένης Κουμανταρέας, ὁ ἐκδότης καὶ συγγραφέας Δημήτρης Μαυρόπουλος καὶ ὁ ἐπιμελητὴς τοῦ ἔργου φιλόλογος Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος. Τὴ συζήτηση συντόνισε ὁ δημοσιογράφος, ἀναπληρωτὴς καθηγητὴς τοῦ Παντείου Πανεπιστημίου, Νίκος Μπακουνάκης.

«H Ἑλλάδα σήμερα φλέγεται γιὰ τὸν Παπαδιαμάντη», ἐκτίμησε ὁ Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, «εἶναι ἐπισήμως ἔτος Γκάτσου καὶ Ἐλύτη ὅμως λίγος λόγος ἔχει γίνει γιὰ ἐκείνους, ἐνῶ γιὰ τὸν Παπαδιαμάντη οἱ δημοσιεύσεις καὶ οἱ ἐκδηλώσεις εἶναι πολλές», ἐκτίμηση ποὺ βρῆκε ἀντίθετο τὸν Μένη Κουμανταρέα: «Φλεγόμαστε γιὰ ἄλλα θέματα, ὁ Παπαδιαμάντης εἶναι ὑπόθεση μιᾶς μικρῆς μερίδας ἀνθρώπων, οἱ ἄλλοι δὲν δίνουν πεντάρα». Ἦταν ἡ πρώτη ἀπὸ τὶς ἀρκετὲς διαφωνίες τῆς βραδιᾶς γιὰ τὸν Σκιαθίτη. Μᾶς ἐνδιαφέρει, διδάσκεται σωστὰ στὰ σχολεῖα, εἶναι δύσκολη ἡ γλώσσα του, ἔχει χιοῦμορ, εἶναι πολιτικός; Ἐρωτήματα στὰ ὁποῖα οἱ ὁμιλητὲς ἀπάντησαν συμφωνώντας καὶ διαφωνώντας, ἀποδεικνύοντας στὴν πράξη καὶ ἐνώπιον ἀκροατηρίου ὅτι ὁ Παπαδιαμάντης θὰ εἶναι ἐπίκαιρος ὅσο μᾶς προκαλεῖ νὰ μιλοῦμε γιὰ τὸν ἴδιο καὶ τὸ ἔργο του.

«Ἐντυπωσιακὸ εἶναι ἐφέτος τὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὸν Παπαδιαμάντη ὄχι σὲ ἀκαδημαϊκὸ ἐπίπεδο, ἀλλὰ σὲ “λαϊκή βάση”», ἦταν ἡ ἄποψη τοῦ Σταύρου Ζουμπουλάκη. «Δὲν ὑπάρχει σχολεῖο, ἐνορία, λέσχη ἀνάγνωσης ποὺ νὰ μὴν ἔχει προγραμματίσει κάποια ἐκδήλωση γιὰ τὸν Παπαδιαμάντη», εἶπε καὶ μίλησε γιὰ «κολοσσιαία ἀπήχηση» τοῦ συγγραφέα δίνοντας στοιχεῖα μὲ ἀριθμούς: 42.000 ἀντίτυπα ἔχει πουλήσει μέσα σὲ 10 χρόνια μία (Ἑστία, 2001) ἀπὸ τὶς πολλὲς ἐκδόσεις τῆς Φόνισσας ποὺ κυκλοφοροῦν. Ὁ Παπαδιαμάντης ἀντέχει γιατὶ «θέτει ἐρωτήματα πέραν τῆς λογοτεχνίας, ποὺ ἀφοροῦν τὴ φυσιογνωμία καὶ τὴν ταυτότητα τοῦ τόπου», ἦταν ἡ ἑρμηνεία του.

Ποιοὶ ἐνδιαφέρονται γιὰ τὸν Παπαδιαμάντη; Οἱ νέοι, ἀπάντησε ὁ ἐκδότης τῶν Ἁπάντων του Δημήτρης Μαυρόπουλος ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις Δόμος, αὐτοὶ εἶναι ποὺ ἀγοράζουν τὴν πεντάτομη σειρὰ τῶν Ἁπάντων, ὅπως προέκυψε ἀπὸ ἔρευνά του σὲ βιβλιοπωλεῖα. «Παρουσιάζει ὁλόκληρη τὴ ζωὴ καὶ ὄχι τεμαχισμένη, δὲν καταθέτει ἰδεολογία, δὲν κάνει διδασκαλία, ἀλλὰ περιγράφει πρόσωπα καὶ πράγματα», αὐτὰ εἶναι τὰ οὐσιώδη στοιχεῖα τοῦ Παπαδιαμάντη ποὺ ἐνδιαφέρουν τὶς νέες γενιές, ποὺ ἀναζητοῦν στὸν Παπαδιαμάντη «ἄξονες γιὰ νὰ πατήσουν». Τὸ ἐπιβεβαίωσε καὶ ἡ Λυδία Κονιόρδου. Ἐπὶ πέντε συνεχεῖς σεζὸν παιζόταν ἡ Φόνισσα, σὲ σκηνοθεσία Σωτήρη Χατζάκη, στὴν ὁποία πρωταγωνιστοῦσε πρὶν ἀπὸ 12 χρόνια, τὴν ὁποία παρακολούθησαν πολλοὶ μαθητές: «Αἰσθάνονταν ὅτι ὁ Παπαδιαμάντης εἶναι ζωντανός, ἀναζητοῦσαν ἀπὸ τότε ἐπαφὴ μὲ φωνὲς ποὺ μᾶς συνδέουν μέσα ἀπὸ τὸν τόπο καὶ τὸν χρόνο. Ὁ Παπαδιαμάντης συμπυκνώνει στὶς μορφές του γενεὲς ἀνθρώπων ποὺ ἤθελαν νὰ μιλήσουν. Οἱ νέοι ἀναζητοῦν νὰ ἀνακαλύψουν στὸ ἔργο του τὴν ταυτότητά τους, εἰδικὰ σὲ ἐποχὲς ποὺ ἐπαναπροσδιορίζουμε τὸν ἑαυτό μας».

Μὲ ἕναν γραφικὸ Παπαδιαμάντη ἔρχονται σὲ ἐπαφὴ οἱ μαθητὲς στὴν ἐκπαίδευση ἀντέτεινε ὁ Μένης Κουμανταρέας, «Ἡ διδασκαλία του στὰ σχολεῖα εἶναι σὰν περιήγηση στὴ Σκιάθο, μόνο φωτογραφικὴ μηχανὴ δὲν κρατοῦν οἱ μαθητὲς γιὰ νὰ τραβοῦν φωτογραφίες. Ἡ ἐποχὴ δὲν σηκώνει τὴ συγκέντρωση σὲ ἔργο τόσο βαθὺ καὶ ὀδυνηρό, ὁ κόσμος δὲν σηκώνει ὀδυνηρὰ κείμενα καὶ ἔτσι ἡ γραφικότητα σκεπάζει τὰ πάντα».

Ἐμπόδιο στὴν κατανόηση εἶναι ἡ γλώσσα του; ρώτησε ὁ Νίκος Μπακουνάκης τὸν συγγραφέα ὁ ὁποῖος ἔχει ἐπιχειρήσει μεταγραφὴ στὴ δημοτική του διηγήματος «Ἔρωτας στὰ χιόνια». Ἡ γλώσσα τοῦ Παπαδιαμάντη χωράει τὴ γλώσσα τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τὴν καθημερινὴ ὁμιλία, ἀπηχεῖ τὸν Πόε, τὸν Κόνραντ καὶ τὸν Κάλβο, ἡ δική του «ἀπερίσκεπτη μεταγραφή», εἶπε ὁ Μένης Κουμανταρέας, ἦταν ἕνα πείραμα γιὰ νὰ δεῖ «πόσα νέα ἑλληνικὰ χωράει ἡ γλώσσα τοῦ Παπαδιαμάντη», τὴν ὁποία οἱ περισσότεροι ἀντιλαμβάνονται ὡς μουσικὴ χωρὶς νὰ τὴν καταλαβαίνουν πλήρως. Ὁ Δημήτρης Μητρόπουλος, ἀπὸ πρόσφατη δική του ἐμπειρία διδασκαλίας τοῦ Παπαδιαμάντη σὲ δημοτικὸ σχολεῖο κατέθεσε ὅτι οἱ μαθητὲς ἀντιλαμβάνονται τὶς δύσκολες λέξεις ἀπὸ τὰ συμφραζόμενα, ὅμως ὁ Σταῦρος Ζουμπουλάκης ὑπενθύμισε τὴν ἐξαιρετικὰ δυσχερῆ σχέση ἑνὸς 15χρονου σήμερα –ποὺ δὲν ἔχει ἐξοικείωση μὲ τὴ λόγια παιδεία– μὲ τὰ κείμενα τοῦ Παπαδιαμάντη καὶ τὶς γλωσσικὲς δυσκολίες ποὺ προκύπτουν, τὶς ὁποῖες «ὅσοι ἀγαποῦν τὸν Παπαδιαμάντη ὑποτιμοῦν». Πρότεινε μάλιστα, ἂν ἀξίζει ὁ Παπαδιαμάντης, νὰ βοηθήσουμε τὴν προσέγγισή του μὲ εἰδικὲς ἐκδόσεις, μὲ κείμενα σὲ ἀπόδοση στὴ σύγχρονη γλώσσα ἀντικριστὰ μὲ τὸ πρωτότυπο γιὰ τοὺς μικροὺς ἀναγνῶστες καὶ ἐφοδιασμένα μὲ ἐκτενεῖς ὑποσέλιδες σημειώσεις γιὰ τοὺς μεγαλύτερους.

Γιὰ τὸν φιλόλογο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλο ἡ σχολαστικὴ ἐνασχόληση μὲ τὰ κείμενα καὶ τὴ γλώσσα τοῦ Παπαδιαμάντη εἶναι ἡ ἱστορία τῆς ζωῆς του. Μὲ τὴν παρότρυνση τοῦ Νίκου Μπακουνάκη ἐξιστόρησε τὸ χρονικὸ τῆς δικῆς του σχέσης μὲ τὸν Παπαδιαμάντη, ποὺ τὰ κείμενά του εἶναι σὰν ἕνα «αὐθεντικὸ καρβέλι ψωμί», μιὰ σχέση ποὺ ξεκίνησε ἀπὸ κριτικὰ σχόλια σὲ ἐκδόσεις τοῦ Γιώργου Βαλέτα καὶ τοῦ Λίνου Πολίτη καὶ κατέληξε μὲ τὴν παρότρυνση τοῦ Γιώργου Ἰωάννου καὶ τὴν ἐπιμονὴ τοῦ Ζήσιμου Λορεντζάτου στὴν πεντάτομη κριτικὴ ἔκδοση τῶν Ἁπάντων. Τώρα ἀσχολεῖται μὲ τὶς μεταφράσεις του, τὶς λίγες ταυτισμένες, γνωστὲς καὶ ἐκδομένες, Τουὲν καὶ Ντοστογιέφσκι, καὶ τὶς πολλὲς ἀνυπόγραφες καὶ ἀταύτιστες ποὺ βρίσκονται διεσπαρμένες σὲ ἐφημερίδες καὶ περιοδικὰ τῆς ἐποχῆς.

Ἡ Λυδία Κονιόρδου διάβασε ἀπόσπασμα ἀπὸ τὴ Φόνισσα καὶ ὁ Μένης Κουμανταρέας θυμήθηκε τὴ ραδιοφωνικὴ ἀνάγνωση τῆς Κατίνας Παξινοῦ καὶ τὶς ἀναγνώσεις τοῦ Δημήτρη Καταλειφοῦ θέτοντας ἐρωτήματα γιὰ τὸ πῶς διαβάζεται ὁ Παπαδιαμάντης.

Ἡ συζήτηση πέρασε σὲ ἄλλες πτυχὲς τοῦ φαινομένου Παπαδιαμάντη. Ἔχει χιοῦμορ; «Κατεξοχήν», ἀπάντησε ὁ Λουκᾶς Κούσουλας, ποὺ ὑπογράφει μία ἀπὸ τὶς εἰσαγωγὲς στὴ σειρὰ τῶν Ἁπάντων ποὺ κυκλοφορεῖ ἀπὸ τὸ «Βῆμα». Εἶναι πολιτικός; «Δὲν εἶναι πολιτικὸς ἀλλὰ ἔχει πολιτικὸ ἐνδιαφέρον, εἶναι ἄνθρωπος συντηρητικὸς καὶ μὲ τὸ μέρος μιᾶς προνεωτερικῆς κοινωνίας, πρὶν μπεῖ τὸ χρῆμα, ἕνας ρομαντικὸς ἀντικαπιταλιστὴς θὰ ἔλεγε κανεὶς» εἶναι ἡ γνώμη τοῦ Σταύρου Ζουμπουλάκη μὲ τὴν ὁποία διαφώνησε ὁ Μένης Κουμανταρέας φέρνοντας τὴ συζήτηση σὲ ὅσα μᾶς ἀπασχολοῦν σήμερα: «Ὁ Παπαδιαμάντης ἦταν τιμητὴς τῶν ἐθίμων καὶ τῆς δημόσιας διοίκησης, μπορεῖ νὰ ἀρνιόταν νὰ βάλει ὑπογραφὴ γιὰ τὸ μνημόνιο ἀλλὰ θὰ ἔγραφε κάτι ἐμπνεόμενος ἀπὸ αὐτό».

Ὁ Σκιαθίτης, γιὰ τὸν ὁποῖο τὸ νησί του εἶναι «εἰκόνα τοῦ κόσμου», θὰ μᾶς ἐκπλήξει περισσότερο μὲ τὶς μεταφράσεις πολεμικῶν ἀνταποκρίσεων ποὺ πρόκειται νὰ κυκλοφορήσουν τὴν ἑπόμενη χρονιὰ καὶ παραμένει «μιὰ ζωντανὴ ἱστορία ἀνάγνωσης μιὰ φιλολογικὴ ἱστορία, μιὰ ἱστορία ἑρμηνευτική, ἀστυνομικὴ γιὰ τοὺς μελετητές του, μεταφραστική, μιὰ γλωσσικὴ ἀτμόσφαιρα» συνόψισε τὴ δίωρη συζήτηση ὁ Νίκος Μπακουνάκης. Παραμένει ζωντανὸς καὶ παραμένει ἐπίκαιρος, διότι ἐξακολουθεῖ νὰ ἀποτελεῖ ἐρέθισμα γιὰ συζητήσεις, ἀντιθέσεις καὶ συνθέσεις, ἀφορμὴ γιὰ ἕναν μεγάλο ἑρμηνευτικὸ πλουραλισμό, ἀπὸ τὴ φεμινιστικὴ κριτικὴ ὡς τὴν κοινωνιολογικὴ κριτική, τὴν ψυχανάλυση καὶ τὴν ὀρθοδοξία, «γεγονὸς ποὺ ἀποδεικνύει τὴν ἀντοχή, τὴν πολυσημία καὶ τὴν ἀναγνώριση τῆς ἀξίας τοῦ ἔργου του» σχολίασε ὁ Σταῦρος Ζουμπουλάκης, διότι «κάθε μέθοδος σέβεται τὰ ἐργαλεῖα της - δὲν θὰ τὰ χαράμιζε ποτὲ στὴν προσέγγιση ἑνὸς συγγραφέα χωρὶς ἀξία καὶ διάρκεια».