Δημήτρης Γκιώνης - Γιατί Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης

Μιὰ διπλὴ ἐπέτειος - καὶ ὄχι μόνο

Πηγή: Ἐφημ. Ἐλευθεροτυπία, Πέμπτη 23 Δεκεμβρίου 2010

Ἀνήκω στὴ γενιὰ τῶν μαθητῶν ποὺ ἐνῶ μιλοῦσαν στὴ δημοτική, στὸ σχολεῖο τοὺς ἐπέβαλλαν νὰ γράφουν τὶς ἐκθέσεις στὴν καθαρεύουσα.

Ἦταν ἕνα βάσανο, μὲ τὴν ἔμφαση ποὺ ἔδιναν μερικοὶ ἐκπαιδευτικοὶ στὸ συντακτικὸ καὶ στὴ γραμματική. Κάτι ἀνάλογο γινόταν καὶ μὲ τὰ ἀρχαῖα -ἄλλο βάσανο- μὲ ἀποτέλεσμα, καὶ στὴ μία καὶ στὴν ἄλλη περίπτωση, τὸ περιεχόμενο τῶν κειμένων νὰ ἔρχεται σὲ δεύτερη μοίρα. Θά ῾πρεπε νὰ μεγαλώσουμε, καὶ μέσα ἀπὸ προσωπικὲς ἀναγνώσεις νὰ ἀπολαύσουμε τὶς μουσικές τους.

Ἐν τέλει δὲν μᾶς ἔκανε κακό. Ἀντίθετα, μᾶς ἐπέτρεψε νὰ μυηθοῦμε καὶ νὰ ἀπολαύσουμε τὴ γλώσσα τους, σὲ σημεῖο νὰ δυσφοροῦμε μὲ τοὺς μεταγλωττισμοὺς κειμένων τῆς νεότερης γραμματείας (τὰ ἀρχαῖα εἶναι ἄλλη ἱστορία). Γιατί, τί ἀπομένει ἂν ἀλλοιωθεῖ ἡ γλώσσα τοῦ Παπαδιαμάντη, τοῦ Βιζυηνοῦ, τοῦ Ροΐδη (τὰ συχνότερα θύματα τοῦ μεταγλωττισμοῦ), ἐνῶ δὲν ἔχει γλιτώσει καὶ ὁ Καβάφης.

Ὄχι μόνο «ἅγιος»

Ὁ λόγος σήμερα γιὰ τὸν Παπαδιαμάντη - ὄχι μὲ τὴν ἔννοια τοῦ πολυφορεμένου, ἐπ᾿ εὐκαιρία τῶν ἑορτῶν, «ἁγίου της λογοτεχνίας», ἀλλὰ ἐπειδὴ στὶς 2 Ἰανουαρίου συμπληρώνονται ἑκατὸ χρόνια ἀπὸ τότε (1911) ποὺ ἔφυγε ἀπὸ τὴ ζωὴ (γέροντας στὰ 60 του!) καὶ στὶς 4 Μαρτίου ἑκατὸν ἑξήντα (1851) ἀπὸ τὴ γέννησή του.

Γιατί εἶναι μὲν ὁ Παπαδιαμάντης ὁ λογοτέχνης τῶν ἑορτῶν, ἀφοῦ ἕνα μεγάλο μέρος τοῦ ἔργου του ἀναφέρεται στὰ Χριστούγεννα, στὴν Πρωτοχρονιά, στὴ Μεγάλη Ἑβδομάδα καὶ στὸ Πάσχα. Εἶναι ὅμως παράλληλα, ὅπως ἔχει ἐκτιμηθεῖ ἀπὸ ἔγκυρους μελετητὲς τοῦ ἔργου του, καὶ ὁ ἠθογράφος, ὁ κοινωνιολόγος, ἀκόμα καὶ ὁ πολιτικός. Καὶ ἂς μὴ μᾶς διαφεύγει, ὅτι ὑπῆρξε ἐπαγγελματίας γραφιὰς - σὲ ἔντυπα, ἐφημερίδες καὶ περιοδικὰ δημοσίευε τὰ μυθιστορήματα (σὲ συνέχειες), τὰ διηγήματα, τὶς μεταφράσεις ξένων ὁμοτέχνων. Τὰ ἔργα του βγῆκαν, ὡς γνωστόν, σὲ βιβλία μετὰ τὸ θάνατό του. Ὁπότε ὑπῆρξε, ὅπως καὶ ἄλλοι λόγιοι, δημοσιογράφος πρὶν οἱ ἐργαζόμενοι στὸν Τύπο ἀποκτήσουν, τὸ 1914, τὸ συλλογικό τους ὄργανο, τὴ σημερινὴ ΕΣΗΕΑ, μὲ πρῶτο πρόεδρο τὸν συγγραφέα Ἰωάννη Κονδυλάκη.

Ἀπὸ τὰ πάμπολλα κείμενα ποὺ ἔχουν γραφτεῖ καὶ γράφονται γιὰ τὸ ἔργο καὶ τὴν προσωπικότητά του, θὰ σταθῶ σ᾿ ἕνα γλαφυρὸ πορτρέτο του ἀπὸ τὸν Κώστα Βάρναλη (1884-1974), ποὺ τὸν εἶχε γνωρίσει, στὸν τόμο «Ἄνθρωποι» (ἐκδ. «Κέδρος», 1958), ποὺ ξεκινάει μὲ μιὰ εἰδυλλιακὴ εἰκόνα τῆς ἐποχῆς του:

«Καλότυχη ἡ γενιὰ τοῦ 1905-10! Ἡ Ἀθήνα εἴτανε τότες μιὰ εἰδυλλιακὴ μικροπολιτεία. Οἱ δρόμοι ἄστρωτοι, γεμάτοι σκόνη, νερὰ καὶ λάσπη - κατὰ τὴν ἐποχή. Δὲν ὑπῆρχαν ἠλεχτρικὰ φῶτα, αὐτοκίνητα χιλιάδες καὶ πολυκατοικίες, ποὺ κρύβουν τὸν οὐρανό. Ὑπῆρχαν ὅμως λάμπες πετρελαίου, ἱπποσιδηρόδρομος στὴν ὁδὸ Σταδίου καὶ στὴν ὁδὸ Πατησίων καὶ δωμάτια “ἄνευ ἐπίπλων” στὴ Νεάπολη καὶ στὸ Λυκαβηττό. Δὲν ὑπῆρχεν ἐλεύθερος ἔρωτας, ὑπῆρχε ὅμως ἀκατάλυτος ἐρωτικὸς καημός, ποὺ ἀπειλοῦσε τ᾿ ἄστρα κάθε νύχτα μὲ τὶς καντάδες του στὰ σοκάκια τῶν συνοικιῶν».

Στὴ Δεξαμενή

Καὶ περνάει στὴ Δεξαμενή, ποὺ τότε «βρισκότανε στὶς δόξες της», στοὺς πρόποδες τοῦ Λυκαβηττοῦ - στέκι τῶν λογίων: Παπαδιαμάντης, Κονδυλάκης, Βλαχογιάννης Μαλακάσης, Χατζόπουλος κ.ἄ. Κι ἀπὸ κοντὰ οἱ νεοσσοί: Αὐγέρης, Ροδοκανάκης, Καζαντζάκης, Βάρναλης, «γεμάτοι αὐτοπεποίθηση, ὄχι γιὰ τὸ ἔργο ποὺ κάνανε, παρὰ γιὰ κεῖνο ποὺ θὰ κάνανε!»

«Τέσσερα χρόνια», γράφει πιὸ κάτω, «ζήσαμε δίπλα στὸ μεγαλύτερο Ἕλληνα διηγηματογράφο καὶ κατὰ τὴ δίκαιη παραδοξολογία τοῦ Μαλακάση, δίπλα στὸ μεγαλύτερο Ἕλληνα ποιητή, τὸν Ἀλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Φτωχοντυμένος καὶ συμμαζεμένος, μὲ τὰ γένια καὶ τὴν ἀνθρωποφοβία του, σύχναζε στὸ καφενεῖο τοῦ Μπαρμπαγιάννη. [...] Μακριὰ ἀπ᾿ ὅλους τους πελάτες, ἀπομονωμένος σταύρωνε τὰ χέρια του, ἔγερνε δίπλα τὸ ἱερατικό του κεφάλι καὶ βυθιζότανε στὰ δημιουργικά του ὀνειροπολήματα: στὴν πραγματική του ζωή».

Ἀφοῦ καταγράφει τὶς διαδρομὲς καὶ τὶς συνήθειές του, καταλήγει στὴ γιορτὴ ποὺ τοῦ ἔγινε στὸ φιλολογικὸ σύλλογο «Παρνασσός», στὶς 13 Μαρτίου 1908:

«Περιττὸ νὰ εἰποῦμε, πὼς ὁ ἴδιος δὲν πῆγε σ᾿ αὐτὴν τὴ γιορτή. Ἀπὸ τὰ εἰσιτήρια μαζεύτηκε ἕνα κάπως σεβαστὸ ποσὸ καὶ μ᾿ αὐτὸ ὁ μεγαλύτερος συγγραφέας κι ὁ ἁγνότερος Ἕλληνας ἔφυγε γιὰ τὸ νησί του τὴ Σκιάθο, νὰ ζήσει ἐκεῖ τα τελευταῖα χρόνια της ζωῆς του». [...]

Κι ἂς μοῦ ἐπιτραπεῖ, τελειώνοντας, νὰ ὁμολογήσω, χωρὶς νὰ εἶμαι φιλόλογος ἢ ἐνδελεχὴς ἐρευνητὴς τοῦ ἔργου του -ἁπλῶς δημοσιογράφος- ὅτι ὁ Παπαδιαμάντης παραμένει ἕνας ἀπὸ τοὺς «γέροντες», τοὺς δασκάλους μου.*

* Τιμώντας τὸν Παπαδιαμάντη, μὲ τὴν εὐκαιρία τῆς διπλῆς ἐπετείου, ἡ ΕΣΗΕΑ, διὰ τοῦ Μορφωτικοῦ της Ἱδρύματος, ἑτοιμάζει ἐκδήλωση γιὰ τὴν 1η Μαρτίου, στὸν ἴδιο ἀκριβῶς χῶρο ποὺ τιμήθηκε τὸ 1908, στὸν «Παρνασσό», μὲ κύριους ὁμιλητές τους καθηγητὲς Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλο, ἐπιμελητὴ τῶν «Ἁπάντων» του Παπαδιαμάντη, καὶ Στέλιο Παπαθανασίου. Παράλληλα, ἡ ΕΣΗΕΑ θὰ τοῦ ἀφιερώσει καὶ τὸ ἐτήσιο ἡμερολόγιό της.