Γιῶργος Ἰωάννου - Ὁ τῆς Φύσεως Ἔρως (ἀπόσπασμα)

Προέλευση: Γιῶργος Ἰωάννου, «Ὁ τῆς Φύσεως Ἔρως»: Τετράδια «Εὐθύνης», ἀρ. 15 (Μνημόσυνο τοῦ Ἀλεξ. Παπαδιαμάντη: Ἑβδομήντα χρόνια ἀπὸ τὴν Κοίμησή του, Ἀθήνα 1981, σσ. 55-63, 58-59 ΙΔ., Ὁ τῆς Φύσεως Ἔρως: Παπαδιαμάντης, Καβάφης, Λαπαθιώτης, Κέδρος, Ἀθήνα 1985)

Εἶναι ἀληθινὸ αὐτό, ὁ Παπαδιαμάντης αὐτοβιογραφεῖται. Ἐξίσου ἀληθινὸ ὅμως εἶναι ὅτι ὅλοι οἱ γνήσιοι συγγραφεῖς, λίγο ὡς πολὺ αὐτοβιογραφοῦνται. Ἐγὼ θὰ ἤθελα κάτι ἄλλο νὰ μοῦ ποῦν: Ποιὸς γνήσιος συγγραφέας δὲν εἶναι κατὰ κάποιο τρόπο αὐτοβιογραφικὸς στὰ πιὸ ἀντιπροσωπευτικά του ἔργα. Καὶ λέγω «ἀντιπροσωπευτικά», γιατὶ καὶ ὁ Παπαδιαμάντης ἔχει ὁρισμένα ἔργα, ὅπου δὲ βάζει τίποτε ἀπὸ τὸν ἑαυτό του καὶ εἶναι τὰ ἱστορικὰ μυθιστορήματά του, μὰ αὐτὰ δὲ βρίσκονται σὲ κανένα ὕψος.

Μὲ αὐτά, δὲν συνηγοροῦμε γιὰ τὴν αὐτοβιογράφηση στὴ λογοτεχνία, οὔτε καὶ καταδικάζουμε -κάθε ἄλλο- τὸ πλάσιμο μιᾶς κατάστασης ὁλότελα νέας μέσα στὰ ἔργα. Μακάρι… Ἁπλῶς προϊόντος του χρόνου, κάνουμε τὴ διαπίστωση ὅτι κανένας συγγραφέας δὲν πέφτει στὸ ἔργο του ἔξω ἀπὸ τὰ βιώματά του.

Ἀπὸ τὰ παρακάτω θὰ ἔγινε ἴσως ἀντιληπτὸ τί ἀκριβῶς νομίζουμε ὅταν λέμε, ὅτι κάθε συγγραφέας -καὶ ὁ Παπαδιαμάντης- «αὐτοβιογραφεῖται». Ἐννοοῦμε ὅτι κάθε ἄξιος συγγραφέας ἀντλεῖ τὴ γλώσσα του, τὴ φρασεολογία του, τὶς ἐμπειρίες του, τὶς ἐμπνεύσεις του, ἰδίως τὴν ἐπένδυση τῶν ἐμπνεύσεών του, ἀπὸ μέσα του, ἀπὸ τὴν τεράστια παρακαταθήκη βιωμένων πραγμάτων, καταστάσεων καὶ γεγονότων, μεταμορφωμένων πιὰ σὲ λέξεις καὶ φράσεις, ποὺ ὁ κάθε συγγραφέας -καὶ ὁ κάθε ἄνθρωπος- διαθέτει. Δὲν ἐννοοῦμε ὅτι ὁ συγγραφέας ἀναπαριστάνει τὴ ζωή του, ἂν καὶ δὲν εἶναι ἐκ τῶν προτέρων καταδικάσιμο, οὔτε καὶ αὐτό. Ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν τομὴ καὶ τὸ δόσιμο ποὺ θὰ γίνει […].

Ὁ Παπαδιαμάντης μπορεῖ, νομίζω νὰ ὀνομασθεῖ πιὸ πολὺ βιωματικὸς παρὰ αὐτοβιογραφικὸς συγγραφέας. Ὁ Παπαδιαμάντης δημιουργεῖ τὴν ἴδια ἐντύπωση μὲ ὅλους ἐκείνους τοὺς συγγραφεῖς ποὺ εἶναι παραστατικοὶ καὶ μερακλῆδες σκηνογράφοι. Δημιουργεῖ δηλαδὴ τὴν ἐντύπωση ὅτι τὰ ἔζησε ὅλα αὐτὰ γιὰ τὰ ὁποῖα γράφει, ἐνῶ ἀκόμη καὶ διὰ τῆς κοινῆς λογικῆς μποροῦμε νὰ βροῦμε ὅτι αὐτὸ δὲν ἦταν δυνατό. Ὑπάρχει στὸ ἔργο του ἕνα πλῆθος ἱστοριῶν τὶς ὁποῖες γιὰ λόγους ἁπλοὺς δὲν μπορεῖ νὰ τὶς ἔζησε ὁ ἴδιος, ἀλλὰ πρέπει νὰ τὶς ἄκουσε, νὰ τὶς εἶδε ἴσως ἐκ τοῦ μακρόθεν καὶ προπαντὸς νὰ τὶς ἔμαθε ἀπὸ ἄλλους ἢ παλιότερους.

Οἱ ἱστορίες αὐτὲς εἶναι πλασμένες ἢ ξαναπλασμένες ἀπὸ τὸν συγγραφέα μὲ τὰ ὑλικὰ τοῦ χώρου τους, ποὺ τὰ παρέχει ἡ μετὰ ἀγάπης ἀναστροφὴ τοῦ μέσα σ᾿ αὐτὸ τὸ περιβάλλον. Καὶ ἔτσι οἱ ἀλλότριες ἱστορίες τοῦ γίνονται ἀφορμὴ γιὰ τὴν πιὸ μεγάλη ἀπόλαυσή του. Νὰ βγάλει καὶ νὰ ξαναβγάλει ἀπὸ μέσα του τὰ ἀγαπητά του πράγματα, τὶς φορτωμένες ξεχωριστὴ ἀχλὺ καὶ περιεχόμενο λέξεις καὶ νὰ τὶς ἀραδιάσει γιὰ μιὰ ἀκόμη φορὰ μέσα σ᾿ ἕνα κομμάτι τοῦ χώρου του. Θέλει νὰ κλείνεται μέσα στὸν ἀγαπημένο χῶρο του καὶ νὰ βγάζει ἀπὸ μέσα του.

Καὶ προκύπτει ἔτσι ἕνα κράμα ζεστῆς ζωῆς, μὲ ὅλα τα συμπαρομαρτούντα τῆς ἐπαρχιακῆς ζωῆς τοῦ καιροῦ του. Φτώχειες, θαλασσοπνιγμούς, μαρασμούς, συνοικέσια, μικρότητες, γάμους, βαφτίσια, γιορτὲς καὶ γλέντια, ἔθιμα, κουτσομπολιά, λόγια πικρά, μίση, νεράιδες καὶ ἀερικά, θρησκευτικὲς ἀναβάσεις, χειμερινὲς περιπέτειες, ἀθῶες ψυχὲς ποιμένων.

Λοιπόν, οἱ ἀπόμακρες αὐτὲς ἱστορίες δὲν εἶναι αὐτοβιογραφικές, ἀλλὰ ἀποτελοῦν ἀφορμὲς γιὰ ἀνάπλαση ζωῆς.