Παναγιώτης Μουλλᾶς - Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αὐτοβιογραφούμενος

Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αὐτοβιογραφούμενος, Ἐκδόσεις Ἑρμῆς, Ἀθήνα 1974, σσ. ξγ´- ξδ´

«Τί ἀπομένει λοιπὸν ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦτο σήμερα; Ἀσφαλῶς, ἡ ἐποχὴ τοῦ ἄκριτου θαυμασμοῦ καὶ τοῦ λαϊκισμοῦ, τῶν γλωσσικῶν φανατισμῶν καὶ τῶν μεταφυσικῶν δογματισμῶν, τῶν μεγάλων ναὶ καὶ τῶν μεγάλων ὄχι, μοιάζει κι ὅλας ἀρκετὰ μακρινὴ καί, ὁπωσδήποτε, δὲν εἶναι πιὰ ἡ δική μας. Σιγὰ-σιγά, μὲ τὰ χρόνια καὶ μὲ τὴ συμβολὴ μιᾶς ἀπαιτητικότερης κριτικῆς, ὁ συγγραφέας μας ἔχασε τὴν πρώτη λάμψη τοῦ θρύλου του καὶ ἀντιμετωπίστηκε μὲ πιὸ νηφάλιο τρόπο. Σήμερα ξέρουμε πὼς τὸ ἔργο του δὲν διαθέτει ὅλες ἐκεῖνες τὶς ἐγγυήσεις ποὺ ἐξασφαλίζουν ἕνα ἀπρόσκοπτο ταξίδι μέσα στὸ χρόνο: οὔτε ἡ προχειρογραφία, οὔτε ἡ στατικότητα, οὔτε ἡ ἀφέλεια ἀποτελοῦν ἀξίες ἱκανὲς νὰ προστατέψουν ἀπὸ τὶς φουρτοῦνες, ἂν ὄχι ἀπὸ τὸ ναυάγιο. [...].

Κι ὅμως, παρόλα τὰ ὁλοφάνερα ἐλαττώματά του, τὸ ἔργο τοῦ Παπαδιαμάντη δὲν παύει ν᾿ ἀσκεῖ ἐπάνω μας μίαν ἰδιότυπη γοητεία. Πολλὲς φορές, κάτι ἀπὸ τὸ ρίγος ποὺ μᾶς δίνουν οἱ μεγάλοι ποιητὲς ἀναδύεται πίσω ἀπὸ τὴ νοσταλγία του καὶ τὴν ἀκαταμέτρητη, ἀρχαϊκή του θλίψη. [...] Γιατὶ ἐδῶ, σ᾿ αὐτὴν τὴν ποιητικὴ καὶ λυρικὴ διάσταση, τὴ διαποτισμένη μὲ πολλὴ βυζαντινὴ ὑμνογραφία καὶ μὲ ἀκόμη περισσότερο ἀνθρώπινο πόνο, μποροῦμε, θαρρῶ, ν᾿ ἀναζητήσουμε τὸ μυστικὸ τῆς γοητείας τοῦ Παπαδιαμάντη, ἤ, μὲ ἄλλα λόγια, τὴν εἰδοποιὸ διαφορά του ἀπὸ μίαν ἠθογραφία τύπου Δροσίνη καὶ Χρήστου Χρηστοβασίλη. Ἂν ὑπάρχει ἕνα μέρος τοῦ παπαδιαμαντικοῦ ἔργου ποὺ ν᾿ ἀποτελεῖ πραγματικὰ ἕνα ποιοτικὸ ἅλμα -ἂς ποῦμε: καμιὰ εἰκοσαριὰ διηγήματα, ἐκτὸς ἀπὸ τὴ Φόνισσα- εἶναι ἀκριβῶς τὸ μέρος αὐτὸ ποὺ φορτίζεται, περισσότερο ἀπὸ ὁποιοδήποτε ἄλλο, μὲ τὸ ποιητικὸ δυναμικό του δημιουργοῦ του. [...) Εἶναι οἱ στιγμὲς ὅπου τὸ αὐτοβιογραφικὸ στοιχεῖο εἰσβάλλει μὲ ὅλη τὴν ἀμεσότητά του καὶ ἡ ποιητικὴ ἔνταση ταυτίζει τὴν ποιότητα μὲ τὴ μαρτυρία.»